كتابهاى درسى حوزه‏هاى علميه شيعه

كتابهاى متداول درسى در حوزه‏هاى علميه شيعه در طى زمانهاى مختلف با يكديگر متفاوت بوده و در هر دوره و زمانى كتابهاى خاصى تدريس مى‏شده است. البته علوم و مباحثى كه در سالهاى مختلف تحصيل در حوزه در نظر گرفته مى‏شده، غالبا يكى بوده و جز موارد اندكى تغيير نيافته است. اما كتابهايى كه در هر زمينه از علوم جهت تحصيل انتخاب مى‏شده‏اند متفاوت بوده، تا اينكه سرانجام اين كتابها در قرن سيزدهم هجرى به صورت يكدست و يكنواخت درآمد. و اين تركيب تا مدت زيادى ادامه داشت تا اينكه در سالهاى اخير مركز مديريت‏حوزه علميه قم با الهام از فرمايشات رهبر معظم انقلاب اسلامى ايران در صدد تغيير و تحول نظام آموزشى حوزه، خصوصا اصلاح متون درسى حوزه برآمد و در اين جهت تغييرات خاصى هم انجام شده است.

تحصيل در حوزها به سه دوره مقدمات، سطح و خارج تقسيم مى‏شود:

دوره مقدمات:

سالهاى اوليه طلبگى (اول تا سوم) را سالهاى مقدمات و دروس مربوط به اين دوره را دروس مقدمات مى‏نامند، طلاب در اين سالها بيشتر به علوم صرف و نحو و معانى و بيان و منطق مى‏پردازند و از اين طريق براى فهم و فقه و اصول، قرآن و حديث و ورود به مراحل سطح و خارج آماده مى‏شوند.

دوره سطح:

دوره سطح معمولا به پايه‏هاى چهارم تا دهم گفته مى‏شود كه خود نيز به دو قسمت‏سطح يك و دو تقسيم مى‏شود در اين مرحله طلاب به تفصيل با همه مباحث فقهى و اصولى آشنا شده و يك دوره كامل فقه و نيمه استدلالى را مى‏گذارنند كتابهايى كه براى اين مرحله از تحصيل طلاب نوشته شده‏اند، حاصل تلاش فقها و متخصصان علوم فقه و اصول است كه با الهام از مكتب غنى اهل بيت مبانى استوار و ژرف فقهى، اصولى، كلاس و فلسفى را به يادگار گذاشته‏اند.

علوم قرآن، تفسير، و حديث و كلام از جمله مباحث ديگرى است كه در اين مرحله تدريس مى‏شوند.

دوره خارج:

اين مرحله معوملا بعد از گذاراندن حداقل ده سال تحصيلى در حوزه است طلاب در اين مرحله به شكل عميق و گسترده و به صورت كاملا استدلالى مباحث فقه و اصول را مورد بحث قرار داده و پايه‏هاى علمى خود را در جهت نيل به قله رفيع اجتهاد پرورش مى‏دهند.

تفصيل كتابها در سه مرحله تحصيل در حوزه به شرح زير است:

كتابهاى درسى در علم صرف
كتابهاى درسى در علم نحو
كتابهاى درسى در علوم بلاغى
كتابهاى درسى در علم منطق
كتابهاى درسى در علم كلام
كتابهاى درسى در علم فلسفه اسلامى
كتابهاى درسى در علم عرفان اسلامى
كتابهاى درسى در علم هئيت و رياضيات
كتابهاى درسى در علم اصول
كتابهاى درسى در علم فقه
كتابهاى درسى در درس خارج

علم صرف

نام كتاب: الامثله و شرح الامثله
مؤلف: مير سيد شريف جرجانى

توضيحات: اين كتاب به زبان فارسى و در ضمن مجموعه جامع المقدمات است و از ديرباز در حوزه‏هاى علميه شيعه جزو متون درسى بوده است.

توضيحات: اين كتاب به زبان فارسى و در ضمن مجموعه جامع المقدمات است تاكنون جزو متون درسى حوزه علميه بوده ولى در حال حاضر كتابهاى ديگرى مثل صرف ساده و مبادى‏ء العربيه جايگزين آن شده‏اند.

نام كتاب: التصريف
مؤلف: عبدالوهاب بن عباد الدين زنجانى شافعى

توضيحات: كتاب تصريف و شرح آن در ضمن مجموعه جامع المقدمات است كه از ديرباز جزو كتب درسى طلاب علوم دينى بوده است.

نام كتاب: صرف ساده
مؤلف: سيد محمد رضا طباطبايى

توضيحات: در دو بخش فعل و اسم تدوين شده كه بخش اول فارسى و بخش دوم آن عربى است. در سال 1352 شمسى به چاپ رسيد كه تاكنون بش از 40 بار چاپ شده و از متونى است كه در همه حوزه‏ها تدريس مى‏شود.

نام كتاب: مبادى‏ء العربيه
مؤلف: رشيد خورى شرتوتى

توضيحات: در بيست‏سال اخير و در بعضى از مدارس علميه جزو متون درسى است.

نام كتاب: شرح التصريف
مؤلف: ملا سعد تفتازانى

توضيحات: در گذشته جزو متون درسى حوزه‏هاى علميه بوده است.

نام كتاب: شرح النظام
مؤلف: حسين بن محمد حسين قمى

توضيحات: در گذشته جزو متون درسى حوزه‏هاى علميه بوده است.

علم نحو

نام كتاب: العوامل فى النحو
مؤلف: ملا محسن محمد طاهر قزوينى

توضيحات: اين كتاب در ضمن مجموعه جامع المقدمات است كه در گذشته جزو كتب درسى حوزه‏ها به شمار مى‏رفته است

نام كتاب: شرح العوامل فى النحو
مؤلف: عبد القاهر جرجانى

توضيحات: در گذشته و حال جزو كتابهاى درسى حوزه‏هاى بود و در اولين سال تحصيلى در حوزه تدريس مى‏شود.

نام كتاب: الهداية فى النحو
مؤلف: عبد الجليل غزنوى

توضيحات: اين كتاب نيز در گذشته در حال در اولين سال تحصيلى در حوزه تدريس مى‏شود.

نام كتاب: الانموذج
مؤلف: زمخشرى

توضيحات: اين كتاب نيز در گذشته جزو متون درسى حوزه‏ها بوده ولى اكنون فقط بعضى از طلاب به دلخواه آن را فرا مى‏گيرند.

نام كتاب: مبادى‏ء العربيه
مؤلف: رشيد خورى شرتوتى

توضيحات: اين كتاب در بيست‏سال اخير جزو متون درسى بعضى از حوزه‏ها قرار گرفته و علاوه بر آن در رشته‏ى ادبيات عرب و دانشگاهها نيز تدريس مى‏شود.

نام كتاب: الصمديه
مؤلف: شيخ بهايى

توضيحات: يكى از كتابهاى جامع المقدمات است كه از زمان تاليف تاكنون در حوزه‏هاى علمى تدريس مى‏شود.

نام كتاب: البهجة المرضية فى شرح الالفيه (سيوطى)
مؤلف: جلال الدين سيوطى

توضيحات: اين كتاب مشهور به سيوطى است كه از ديرباز تاكنون همواره جزو متون اصلى در زمينه ادبيات عرب در حوزه‏هاى علميه بوده و همواره مورد عنايت طلاب مبتدى بوده است.

نام كتاب: مغنى اللبيب
مؤلف: ابن هشام انصارى

توضيحات: اين كتاب در هشت‏باب تنظيم شده است كه در حوزه‏هاى ايران فقط باب اول و چهارم آن خوانده مى‏شد در حال حاضر كتابهاى ديگرى كه معوملا تلخيص مغنى البيب هستند به جاى آن خوانده مى‏شوند.

نام كتاب: شرح ابن عقيل
مؤلف: عبدالله بن عقيل

توضيحات: اين كتاب يكى از شرحهاى الفيه اين مالك است كه در بعضى از مراكز حوزوى به جاى سيوطى خوانده مى‏شود.

نام كتاب: قطر الندى و بل السدى
مؤلف: ابن هشام انصارى

توضيحات: اين كتاب از جمله متون است كه از ديرباز در بعضى از حوزه‏هاى علميه شيعه تدريس مى‏شود و هم اكنون نيز در بعضى از حوزه‏هاى عرب‏زبان آموزش داده مى‏شود.

علوم بلاغى

توضيحات: از تاليف آن بيش از هفت قرن مى‏گذرد و در حوزه‏هاى اهل سنت‏به عنوان اولين متن درسى در علوم بلاغت است در گذشته اين كتاب جزو متون درسى حوزه‏هاى تشيع هم بوده است.

نام كتاب: مختصر المعانى
مؤلف: مسعود بن عمر تفتازانى

توضيحات: اين كتاب شرح مختصرى بر تلخيص المفتاح خطيب قزوينى است كه در سه فن معانى، بيان و بديع تدوين شده است و از گذشته تاكنون در حوزه‏هاى علميه شيعه جزو متون اصلى محسوب مى‏شود.

نام كتاب: كتاب الملول
مؤلف: مسعود بن عمر تفتازانى

توضيحات: در اين كتاب مباحث مطالب علوم بلاغت همراه با تجزيه و تحليل و مثالهاى بيشترى آورده شده است. در گذشته از متون درسى حوزه بوده ولى اكنون به عنوان كتابى مرجع شناخته مى‏شود و تنها كسانى كه در زمينه علوم بلاغى به نحو تخصصى تحقيق مى‏كنند از آن استفاده مى‏كنند.

نام كتاب: جواهر البلاغه
مؤلف: سيد احمد الهاشمى

توضيحات: اين كتاب كه به شكل مدون و منظم همراه با تمارين و اشعار عرب به عنوان شاهد مثال، تهيه شده است در سالهاى اخير جايگزين مختصر المعانى شده و به عنوان متن اصلى در علم بلاغت، تدريس مى‏شود.

علم منطق

نام كتاب: الكبرى فى المنطق
مؤلف: مير سيد شريف جرجانى

توضيحات: اين كتاب در عين اختصار تقريبا تمام عناوين علم منطق را مورد بحث قرار داده است و از ديرباز در حوزه‏هاى علميه تشيع به عنوان اولين كتاب در علم منطق تدريس مى‏شده است.

نام كتاب: حاشيه ملا عبد الله يزدى
مؤلف: ملا عبد الله بن شهاب الدين يزدى

توضيحات: اين كتاب شرح تهذيب المنطق تفتازانى است و مدت زمان طولانى از جمله متون با ارزش و مورد عنايت‏حوزه‏هاى شيعى و اكثر حوزه‏هاى شافعى بوده است امروزه با رواج كتاب المنطق يا تلخيص آن، را از رونق اين كتاب كاسته شده است.

توضيحات: شرح شمسيه در روزگاران پيشين جزو كتب درسى حوزه‏هاى شيعه و سنى بوده است ولى حدودا از چهل سال پيش، از حوزه درسى خارج شده و امروز كاملا مهجور است.

نام كتاب: اللئالى المنتظمه (شرح منظومه سبزوارى)
مؤلف: سبزوارى

توضيحات: اين كتاب شرح منظومه حكيم ملا هادى سبزوارى است كه از زمان خود مؤلف جزو متون درسى طلاب علوم دينى بوده. و تا سالهاى اخير تدريس مى‏شد اما امروزه اين كتاب از حوزه درس و تدريس خارج شده است.

نام كتاب: منطق اشارات شفا
مؤلف: ابو على سينا

توضيحات: اين دو كتاب در روزگاران پيشين جزو متون درسى حوزه‏ها بود ولى امروزه به عنوان كتاب درسى شناخته نمى‏شوند.

نام كتاب: المنطق
مؤلف: محمدرضا المظفر

توضيحات: از ابتداى تاليف تاكنون در حوزه‏هاى علميه شيعه تدريس و كم كم جايگزين حاشيه ملا عبدالله شد. اخيرا به جاى المنطق، كتاب تلخيص المنطق كه خلاصه آن است تدريس مى‏شود.

علم كلام

نام كتاب: شرح باب حادى عشر
مؤلف: مقداد بن عبدالله سيورى

توضيحات: اين كتاب ساليان متمادى جزو متون درسى حوزه‏هاى علميه تشيع بوده و معمولا در دومين يا سومين سال تحصيل در حوزه تدريس مى‏شده است، ولى اكنون از برنامه درسى علوم حوزوى خارج شده است.

نام كتاب: عقائد الاماميه
مؤلف: شيخ محمدرضا المظفر

توضيحات: اكنون اين كتاب خوانده نمى‏شود بلكه شرح آن در سالهاى چهارم و پنجم حوزه تدريس مى‏شود.

نام كتاب: كشف المراد فى شرح تجويد الاعتقاد
مؤلف: علامه حلى

توضيحات: شرح تجريد از كتابهاى ارزشمند كلامى است كه در گذشته نه چندان دور براى طلاب تدريس مى‏شده ولى امروزه كتابهاى ديگرى جايگزين آن شده‏اند.

توضيحات: اين كتاب كه شرح عقائد الاماميه است در سالهاى اخير از جمله متون اصلى دوره سطح يك در حوزه است كه جايگزين شرح باب هادى عشر و شرح تجريد شده است.

علم فلسفه اسلامى

نام كتاب: بداية الحكمة
مؤلف: علامه سيد محمد حسين طباطبايى

توضيحات: اين كتاب مختصر بنا به درخواست عده‏اى از فضلاى حوزه به عنوان نخسيتن كتاب درسى فلسفه نوشته شده و معمولا در پايه هفتم حوزه تدريس مى‏شود.

نام كتاب: نهاية الحكمة
مؤلف: علامه سيد محمد حسين طباطبايى

توضيحات: اين كتاب مفصل‏تر از بداية الحكمة و به عنوان دومين كتاب درسى فلسفه است كه در پايه‏هاى نهم و دهم حوزه تدريس مى‏شود.

نام كتاب: شرح منظومه سبزوارى
مؤلف: ملا هادى سبزوارى

توضيحات: اين كتاب در گذشته نه چندان دور به عنوان اولين كتاب درسى فلسفه بود اكنون جزو دروس رسمى حوزه نيست و تنها كسانى كه با علاقه و اختيار در زمينه فلسفه علم مى‏آموزند اين كتاب را مى‏خوانند.

نام كتاب: الاشارات و التنبيهات
مؤلف: ابو على سينا

توضيحات: اشارات و تنبيهات تقريبا آخرين اثر ابن سينا است و از استحكام علمى و برهانى ويژه‏اى برخوردار است اين كتاب از ديرباز مورد توجه دانشمندان بوده و اكنون نيز در علمى خصوصى خارج از برنامه رسمى حوزه تدريس مى‏شود.

نام كتاب: الهيات شفا
مؤلف: ابو على سينا

توضيحات: بخش الهيات شفا از ديرباز در حوزه‏هاى علميه شيعه جزو متون درسى بوده و اكنون نيز به صورت غير رسمى خارج از برنامه رسمى حوزه توسط علاقمندان به آن خوانده مى‏شود.

توضيحات: اين كتاب آخرين كتابى است كه در حوزه‏هاى علميه شيعه در زمينه فلسفه مى‏خوانند گرچه جزو برنامه درسى حوزه نيست اما هيچ گاه جايگاه رفيع خود را براى متخصصين و اهل اين فن از دست نداده و همواره در مجامع علمى مورد بحث و بررسى قرار مى‏گيرد.

نام كتاب: آموزش فلسفه
مؤلف: محمد تقى مصباح يزدى

توضيحات: اين كتاب در سالهاى اخير در بعضى از مراكز حوزوى به عنوان اولين متن در زمينه فلسفه محسوب مى‏شود.

علم عرفان اسلامى

نام كتاب: تمهيد القواعد

مؤلف: صاين الدين على بن محمد

توضيحات: اين كتاب شرح قواعد التوحيد اثر صدر الدين ابو حامد محمد تركه است و در گذشته از جمله كتب درسى در حوزه علمى عرفانى تهران و اصفهان بود و اكنون نيز براى اهل فن به صورت خصوصى و خارج از برنامه رسمى حوزه تدريس مى‏شود.

نام كتاب: فصوص الحكم

مؤلف: محيى الدين عربى

توضيحات: اين كتاب نيز در نزد اهل فن از جايگاه ويژه‏اى برخوردار است و براى آنها تدريس مى‏شود.

نام كتاب: مصباح الانس

مؤلف: محمد بن حمزة بن محمد رومى

توضيحات: ساليان متمادى است كه اين كتاب از جلمه متون درسى عرفان در حوزه‏هاى تشيع بوده و به صورت غير رسمى تدريس مى‏شده است

علم هيئت و رياضيات

نام كتاب: تشريح الافلاك

مؤلف: بهاء الدين محمد عاملى

توضيحات: علم هيئت و رياضيات در قديم در حوزه‏هاى علميه تدريس مى‏شد و مدتها است كه اين علوم از حوزه‏ها رخت‏بر بسته و فقط نوادرى به فراگيرى آن مى‏پردازند لذا نمى‏توان تعيين كرد كه چه كتابى در اين زمينه‏ها تدريس مى‏شده است و در اين خصوص فقط به معرفى چندين اثر كه معمولا براى تدريس رواج بيشترى داشته اكتفا مى‏كنيم.

نام كتاب: شرح چغمينى

مؤلف: عبدالله محمود بن محمد بن عمر چغمينى

نام كتاب: بيست‏باب ملا مظفر

مؤلف: ملا مظفر جنابذى (گنابادى)

علم اصول

نام كتاب: معالم الدين و ملاذ المجتهدين

مؤلف: شيخ حسن فرزند شهيد ثانى

توضيحات: اين كتاب ساليان متمادى در تمامى حوزه‏هاى علميه ايران و عراق به عنوان اولين متن درسى و در علم اصول بوده است، اما امروزه كتابهايى مثل اصول الاستنباط نوشته سيد على نقى حيدرى و اصول شهيد مطهرى به جاى معالم در پايه چهارم خوانده مى‏شوند.

نام كتاب: اصول الفقه

مؤلف: محمدرضا المظفر

توضيحات: دومين كتاب درسى در علم اصول است كه از سالهاى قبل تاكنون تدريس شده است. امروزه جلد اول اصول فقه در پايه پنجم و جلد دوم آن در پايه ششم تدريس مى‏شود.

نام كتاب: قوانين الحكمة فى الاصول

مؤلف: ميرزا ابوالقاسم گيلانى (محقق قمى)

توضيحات: اين كتاب قبل از اصول الفقه مرحوم مظفر از كتب درسى حوزه‏ها بوده اينك نيز گاهى مورد تعليم و تعلم قرار مى‏گيرد.

نام كتاب: فرائد الاصول (رسائل)

مؤلف: شيخ مرتضى انصارى

توضيحات: اين كتاب ساليان متمادى است كه در حوزه در مرحله سطح دوم تدريس شده و اكنون نيز در پايه‏هاى هفتم و هشتم حوزه به عنوان متن اصلى درس اصول شمرده مى‏شود.

نام كتاب: كفاية الاصول

مؤلف: آخوند محمد كاظم خراسانى

توضيحات: كفاية الاصول آخرين متن درسى علم اصول قبل از مرحله خارج است. اين كتاب نيز از زمان تاليف تاكنون مورد تعليم و تعلم قرار گرفته و هم اكنون جلد اول آن در پايه نهم و جلد دوم آن در پايه دهم حوزه تدريس مى‏شود.

نام كتاب: دروس فى علم الاصول

مؤلف: سيد محمد باقر صدر

توضيحات: يكى از كتابهاى مفيد در زمينه علم اصول است كه به تازگى در مجموعه متون درسى حوزه قرار گرفته. اين كتاب گرچه رسما در برنامه درسى مركز مديريت نيامده اما بسيارى از طلاب عرب‏زبان و حتى طلاب غير عرب‏زبان آن را به عنوان متن درسى به جاى اصول الفقه مرحوم مظفر برمى‏گزينند.

علم فقه

نام كتاب: تبصرة المتعلمين فى احكام الدين

علامه حلى

اين كتاب در گذشته نه چندان دور كتاب درسى طلاب مبتدى در بعضى از حوزه‏هاى علميه بود كه غالبا به عنوان اولين كتاب فقهى در كنار معالم الدين خوانده مى‏شد.

نام كتاب: مختصر النافع

مؤلف: نجم الدين، جعفر بن الحسن حلى (محقق اول)

توضيحات: اين كتاب خلاصه شرايع الاسلام است كه مثل تبصرة المتعلمين در بعضى از حوزه‏ها به عنوان اولين كتاب فقيه تدريس مى‏شده است.

نام كتاب: الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية

مؤلف: شهيد زين الدين جبل عاملى (شهيد ثانى)

توضيحات: اين كتاب شرح لمعه شهيد اول است كه در گذشته به عنوان دومين كتاب فقهى حوزه‏ها محسوب مى‏شد. اما امروزه اولين كتابى است كه در زمينه فقه استدلالى در پايه‏هاى چهارم و پنجم و ششم تدريس مى‏شود.

نام كتاب: شرايع الاسلام

مؤلف: نجم الدين شيخ جعفر بن حسن حلى (محقق حلى)

توضيحات: شرايع الاسلام از قديم جزو متون درسى فقه مخصوصا در نجف و كشورهاى عربى بوده و در ايران نيز در مواردى تدريس مى‏شده است. اما در حوزه علميه قم شرح لمعه رواج بيشترى داشته است.

نام كتاب: المكاسب

مؤلف: شيخ مرتضى انصارى

توضيحات: مكاسب آخرين متن درسى فقهى در حوزه‏هاست. اين كتاب ساليان متمادى در حوزه‏ها متداول بوده و در حال حاضر نيز در پايه‏هاى هفتم، هشتم، نهم و دهم تدريس مى‏شود.

درس خارج

كتب درسى حوزه‏ها تا مرحله پيش از خارج را معمولا طلاب طى ده سال مى‏خوانند در حوزه‏هاى تشيع عده‏اى از طلاب پس از گدراندن اين مراحل به امور تدريس، تبليغ، امامت جمعه يا جماعت، مديريت مراكز اسلامى يا امورى از اين قبيل مى‏پردازند. اما اكثر طلاب به مراحل عالى‏ترى گام مى‏نهند كه موسوم به مرحله «خارج‏» است. اين مرحله را از آن جهت‏خارج ناميده‏اند كه استاد كتاب خاصى را تدريس نمى‏كند و خارج از كتاب مطالب فقهى و اصولى را مطرح مى‏كند. استاد درس خارج كسى است كه در بالاترين سطح علمى و تحقيقى و تطبيقى فقه و اصول باشد كه بعد از تجربيات تحقيقى و علمى در مسند تدريس مى‏نشيند. شاگرد اين مرحله كسى است كه بعد از فراگيرى فقه و اصول و منطق و فلسفه و ادبيات و غيره در سطح عالى از دانش قرار گرفته و براى فراگيرى نحوه تطبيق اصول با فقه و روش تحقيق در علم فقه واصول و صاحب نظر شدن، در مسند شاگردى مى‏نشيند.

اساتيد درس خارج كتاب خاصى را تدريس نمى‏كنند اما به جهت منظم شدن سير بحث‏يكى از متون كتابهاى اصولى يا فقهى را مبنا قرار مى‏دهند و براساس ابواب و فصول آن تدريس مى‏كنند.

كتابهايى كه امروزه معمولا مبنا وملاك درس خارج فقه يا اصول قرار مى‏گيرند عبارتند از:

1- عروة الوثقى اثر سيد محمد كاظم يزدى براى درس خارج فقه

2- شرايع الاسلام اثر محقق حلى براى درس خارج فقه

3- تحرير الوسيله اثر امام خمينى براى درس خارج فقه

4- شرح لمعه اثر شهيد ثانى براى درس خارج فقه

5- المكاسب اثر شيخ انصارى براى درس خارج فقه

6- كفاية الاصول اثر آخوند خراسانى براى درس خارج اصول